یادداشت و مقالات

در سال‌های اخیر، استفاده از علوم رفتاری در سیاست‌گذاری عمومی به طور چشمگیری افزایش یافته است. واحدهایی که به «واحدهای تلنگر» یا «واحدهای بینش‌های رفتاری» معروف‌اند، با بهره‌گیری از مطالعات رفتاری، روان‌شناسی، اقتصاد رفتاری و علوم اجتماعی، به دولت‌ها و ارگان‌های عمومی کمک می‌کنند تا تصمیمات و خدمات خود را بهتر و انسانی‌تر ارائه دهند. تاریخ ایجاد این واحدها به اواخر دهه ۲۰۰۰ برمی‌گردد. در سال ۲۰۰۹، دولت ایالات متحده کَس سانستین را منصوب کرد تا اصلاحات رفتار محور در قوانین ارائه دهد. سپس در سال ۲۰۱۰، بریتانیا نخستین «واحد بینش‌های رفتاری» را تشکیل داد. این واحد سریعاً مورد توجه جهانی قرار گرفت و کشورهایی مانند استرالیا، کانادا، آلمان و دیگران نیز تجربیات مشابهی را آغاز کردند.

تحول دیجیتال یکی از مهم‌ترین روندهای عصر حاضر در سازمان‌ها و صنایع مختلف است که با هدف بهبود فرآیندها، افزایش بهره‌وری و تطبیق با تغییرات سریع فناوری انجام می‌شود. با این حال، بسیاری از پروژه‌های تحول دیجیتال به دلیل چالش‌های متعدد با شکست مواجه می‌شوند. این سند که بر اساس گزارش DIGITAL TRANSFORMATION REPORT 2025 از شرکت Elevat IQ تدوین شده است، به بررسی ۱۵ دلیل اصلی شکست پروژه‌های تحول دیجیتال پرداخته و راهکارهایی برای اجتناب از این مشکلات ارائه می‌دهد. در ادامه، دلایل اصلی شکست پروژه‌های تحول دیجیتال تشریح شده‌اند.

با گذر از قرن بیستم و ورود به دوران اطلاعات، مفهوم قدرت در روابط بین‌الملل و سیاست داخلی دستخوش تحولات اساسی شده است. اگر در گذشته قدرت یک دولت با تعداد تانک‌ها، ناوها و زرادخانه‌های هسته‌ای سنجیده می‌شد، امروز شاخص‌هایی چون ظرفیت پردازش کلان‌داده، توسعه الگوریتم‌های هوشمند، و توان تولید پلتفرم‌های مستقل نرم‌افزاری، به معیارهای تازه‌ای برای ارزیابی قدرت ملی بدل شده‌اند. در این میان، هوش مصنوعی دیگر یک فناوری صرف نیست، بلکه به تعبیری می‌توان آن را زبانِ قدرت در قرن بیست‌و‌یکم دانست؛ زبانی که اگر کشوری به آن سخن نگوید، محکوم به خاموشی و وابستگی است.

اصطلاح «اینترنت طبقاتی» به نظامی از دسترسی به اینترنت اطلاق می‌شود که در آن سطوح متفاوتی از کیفیت، سرعت، محتوا یا آزادی‌های اینترنتی، بر مبنای ویژگی‌های اجتماعی، اقتصادی، شغلی یا نهادی کاربران تخصیص داده می‌شود. به‌عبارت دیگر، برخلاف اینترنت آزاد و بی‌تبعیض (Net Neutrality) که دسترسی برابر برای همگان را تضمین می‌کند، در اینترنت طبقاتی برخی اقشار یا گروه‌ها دسترسی گسترده‌تر، سریع‌تر و آزادتر به اینترنت دارند، در حالی‌که دیگران با محدودیت‌هایی مواجه‌اند.

ما پرده‌ای تاریک از هوش مصنوعی را دیده‌ایم، اما هنوز ابتدای راه هستیم. تصورش هم دشوار است که وقتی این فناوری به‌طور کامل با صنایع نظامی ترکیب شود، چه اتفاقی خواهد افتاد. در آن لحظه، جنگ دیگر آن چیزی نخواهد بود که می‌شناسیم؛ چون نتیجه‌اش از پیش معلوم است.

در چنین آینده‌ای، چیزی به نام «جنگ» عملاً بی‌معنا می‌شود. هوش مصنوعی، نه صرفاً ابزار، بلکه خودِ پیروزی است. پیروزی‌ای که قطعی است، کامل است، و از پیش برنامه‌ریزی‌شده … و من تردیدی ندارم که کار روی هوش مصنوعی، به‌زودی همان سرنوشتی را پیدا می‌کند که کار بر روی بمب اتمی پیدا کرد: ممنوع، خطرناک، و تحت شدیدترین تدابیر امنیتی.

جنگ، از آن دست واژه‌هایی‌ست که به ذات، یادآور ویرانی، بی‌ثباتی و از بین رفتن نظم است. در این فضا، شاید نتوان از فناوری انتظار معجزه داشت، اما می‌توان به آن به چشم ابزاری نگاه کرد که در برخی موقعیت‌ها، گرهی باز می‌کند یا مسیری تازه نشان می‌دهد.
بلاکچین، یکی از این ابزارهاست.
هرچند اغلب با رمزارزها و تراکنش‌های مالی شناخته می‌شود، اما در موقعیت‌های بحرانی، می‌تواند ظرفیت‌هایی فراتر از انتظار داشته باشد. از ثبت هویت گرفته تا توزیع کمک‌های بشردوستانه، از مدیریت اطلاعات گرفته تا ایجاد اعتماد دیجیتال؛ بلاکچین می‌تواند – با فرض شرایط مناسب – نقشی مهم ایفا کند.

در جریان حمله اخیر اسرائیل به ایران، دسترسی کاربران ایرانی به اینترنت بین‌المللی در طی دو موج محدود شد و تقریبا در اوج حملات، این قطعی تا سه روز ادامه داشت. وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات قطعی اینترنت را اقدامی ضروری و موقتی در راستای شرایط خاص کشور توصیف کرد و آن را برای پیشگیری از حملات سایبری به زیرساخت‌های ارتباطی کشور ضروری دانست.کاربران ایرانی ساکن در خارج کشور که در اوج بحران با قطع دسترسی به اینترنت از خانواده‌های خود در ایران خبری نداشتند، این اقدام را محکوم کردند و در راستای اجرای محدودیت بر آزادی‌های بنیادین و اساسی کاربران قلمداد کردند. پس از آتش‌بس و بر اساس داده‌های ترافیک بین‌المللی، دسترسی اینترنت در ایران تا روز ۲۵ ژوئن به حالت عادی بازگشت.

امروزه طراحی محصولات دیجیتال موفق، وابسته به درک عمیق و دقیق نیازها، رفتارها و خواسته‌های کاربران است. برای دستیابی به این هدف، ابزارهای مختلفی توسعه یافته‌اند که یکی از قدرتمندترین آن‌ها «پرسونا» است. پرسوناها شخصیت‌هایی فرضی هستند که بر اساس داده‌های واقعی کاربران ایجاد می‌شوند و به تیم‌های طراحی کمک می‌کنند تا بتوانند محصولاتی متناسب با نیازهای واقعی کاربران بسازند (Maze, 2023). با وجود این‌که مفهوم پرسونا مدت‌هاست در طراحی تجربه کاربری مطرح شده است، بسیاری از تیم‌ها همچنان در استفاده عملی و کاربردی از آن دچار چالش هستند.