یادداشت و مقالات

سامانه‌های ترغیبی (Persuasive Systems) به فناوری‌ها و خدماتی گفته می‌شود که بدون توسل به اجبار یا فریب، در پی شکل‌دهی، تقویت یا تغییر نگرش و رفتار کاربران هستند. این رویکرد که با عنوان فناوری ترغیبی (Persuasive Technology) یا در ادبیات آکادمیک با اصطلاح Captology شناخته می‌شود، نخستین‌بار توسط فاگ (Fogg, 2002) در دانشگاه استنفورد به‌کار برده شد و سپس توسط اویناس-کوکونن و هارجوما (Oinas-Kukkonen & Harjumaa, 2009) در قالب چارچوب جامع‌تری با عنوان طراحی سامانه‌های ترغیبی یا PSD بسط یافت. ابزارهای طراحی ترغیبی، مجموعه‌ای از اصول و ویژگی‌های نرم‌افزاری هستند که طراحان سامانه‌ها و خدمات دیجیتال برای هدایت کاربران به‌سوی رفتارهای مطلوب از آن‌ها بهره می‌گیرند.

تصور کنید اپلیکیشنی برای افزایش فعالیت بدنی طراحی شده که به‌ازای هر هزار قدم، نشانی مجازی به کاربر می‌دهد. آیا چنین پاداش ساده‌ی می‌تواند رفتار کاربر را واقعاً تغییر دهد؟ پاسخ، هم «بله» است و هم «نه» و دقیقاً همین دوگانگی است که پاداش را به یکی از پیچیده‌ترین و در عین‌حال قدرتمندترین ابزارهای طراحی ترغیبی تبدیل کرده است. در چارچوب طراحی سیستم‌های ترغیبی (PSD)، پاداش یکی از اصول دسته‌ی «پشتیبانی از گفت‌وگو» (Dialogue Support) است و کارکرد آن، تثبیت رفتار هدف از طریق اعطای اعتبار یا امتیاز به کاربر است.

فوتبال روزگاری بازی ساده‌ای بود؛ بازی خاک‌خورده‌ای که با یک توپ چرمی و دو سنگ به جای دروازه شکل می‌گرفت. اما امروزه این ورزش، پیچیده‌ترین نمایش فناوری را در تاریخ جهان به تصویر می‌کشد. جام جهانی ۲۰۲۶ از آن دست رویدادهایی نیست که فقط با شوق تماشاگران و نفس‌های بریده مربیان اداره شود. این رویداد یک کوه لجستیکی حقیقی است که فتح آن بدون اتکا به تراشه‌های سیلیکونی و مدل‌های پیش‌بینی هوش مصنوعی، اساساً غیرممکن به نظر می‌رسد.

دنیای پرداخت الکترونیک در دهه اخیر دست‌خوش تحولات بنیادینی شده است که قلب تپنده این تحولات، مقررات خدمات پرداخت نسخه دوم یا همان PSD2 است. اگرچه هدف اصلی این مقررات، شکست انحصار بانک‌ها و ایجاد بستری رقابتی برای ارائه‌دهندگان خدمات پرداخت شخص ثالث (TPPs) بود، اما موتور محرک و امنیتی آن، الزامات سخت‌گیرانه احراز هویت مشتریان یا همان SCA (احراز هویت قوی) است.

در دنیای امروز که به دنیای دیجیتال معروف است، نقش احراز هویت بیش از پیش برجسته شده است. هر تعامل مالی در فضای آنلاین مستلزم اطمینان از هویت دقیق شخص درخواست‌دهنده است تا امنیت تراکنش و حفظ حریم خصوصی تضمین شود. با اجرای مقررات PSD (دستورالعمل خدمات پرداخت اتحادیه اروپا)، به‌ویژه نسخه به‌روز شده آن یعنی PSD2، اهمیت احراز هویت چندوجهی بیش از گذشته مطرح شده است.

در دنیای دیجیتال امروز، وقتی به خرید آنلاین یا انجام معاملات مالی می‌پردازیم، امنیت بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود. کلاهبرداری‌ها و سوءاستفاده‌ها ما را به فکر می‌اندازد که آیا اطلاعات مالی‌مان در دستان امنی است یا خیر. به همین دلیل، نیاز به احراز هویت مطمئن و قوی‌تر از گذشته حس می‌شود. PSD2، قانونی نوین در این زمینه، به سراغ این چالش رفته و راهکارهایی را برای محافظت از حقوق مصرف‌کنندگان ارائه می‌دهد. یکی از ارکان اصلی این قانون «احراز هویت قوی مشتری» (SCA) است که با ترکیب چند روش احراز هویت، سطح امنیت را به شکلی قابل توجهی افزایش می‌دهد و تجربه‌ای امن‌تر از خدمات مالی آنلاین را به ارمغان می‌آورد.

سال 2018 به تاریخ صنعت بانکداری، سالی ویژه به حساب می‌آید؛ زمانی که مفهوم «بانکداری باز» با راه‌اندازی PSD2 پا به عرصه نهاد. دنیایی که ما امروز در آن زندگی می‌کنیم، تا چند سال پیش دنیایی دور از دسترس به‌نظر می‌رسید؛ دنیایی که دیگر نیازی به اعتماد تنها به نهادهای بانکی برای مدیریت مالی ندارد. به‌همین دلیل، اهمیت تداوم نوآوری و هم‌زمانی آن با قانون‌گذاری باعث شد که دورنمای جذابی برای زیست‌بوم مالی به‌وجود بیاید.

اصل ستایش (Praise) یکی از هفت اصل کلیدی در دسته‌بندی «پشتیبانی از گفت‌وگو» (Dialogue Support) در مدل طراحی سیستم‌های ترغیب‌کننده (Persuasive Systems Design) است که بر ارائه بازخورد مثبت به کاربر برای تقویت رفتار مطلوب تمرکز دارد. در محصولات دیجیتال، ستایش می‌تواند از طریق متن، تصویر، انیمیشن، صدا یا نوتیفیکیشن به‌صورت خودکار ارائه شود و با برجسته‌کردن رفتار صحیح، احتمال تکرار آن را افزایش دهد.

در عصر حاضر، تصور یک زندگی روزمره بدون فناوری به هیچ عنوان امکان‌پذیر نیست. حالا کافی است به تراکنش‌های بانکی گذشته نگاه کنید: ساعت‌ها در صف بانکی، کاغذ بازی و هدر رفت زمان. در این اوضاع، جهان با پدیده‌ای به نام «پرداخت‌های دیجیتال» آشنا شد که از انجماد گذشته خود رها شد و نجات‌بخش افرادی بود که نیاز به ساده‌سازی فرآیندها داشتند.

دسته‌بندی «پشتیبانی از گفت‌وگو» (Dialogue Support) یکی از چهار رکن اساسی در چارچوب طراحی سیستم‌های ترغیب‌کننده (Persuasive Systems Design) است که بر ایجاد تعامل مؤثر میان کاربر و سیستم تمرکز دارد. این دسته‌بندی شامل هفت اصل طراحی «ستایش» (Praise)، «پاداش» (Rewards)، «یادآوری» (Reminders)، «پیشنهاد» (Suggestion)، «شباهت» (Similarity)، «دوست‌داشتن» (Liking) و «نقش اجتماعی» (Social Role) است که با ارائه بازخورد مناسب و ایجاد ارتباط عاطفی، کاربران را به سمت رفتارهای هدفمند هدایت می‌کنند.  این مقاله به بررسی مبانی نظری، کاربردهای عملی و مزایا و چالش‌های این اصول در محصولات دیجیتال می‌پردازد.​