Blog

چرا وقتی صدای یک دستیار مجازی، لهجه یا سرعت گفتار ما را منعکس می‌کند، احساس می‌کنیم بهتر فهمیده می‌شویم؟ این تجربه‌ی آشنا، ریشه در یکی از پایدارترین یافته‌های روان‌شناسی اجتماعی دارد. انسان‌ها به کسانی که شبیه خودشان می‌بینند، بیشتر اعتماد می‌کنند و بر همین مبنا راحت‌تر ترغیب می‌شوند. بر اساس مدل طراحی سامانه‌های ترغیبی (PSD)، اصل «شباهت» نیز(مانند یادآوری، پیشنهاد و پاداش) در دسته‌ی «پشتیبانی از گفت‌وگو» (Dialogue Support) قرار می‌گیرد. اویناس-کوکونن و هارجوما (Oinas-Kukkonen & Harjumaa, 2009) این اصل را این‌گونه توصیف می‌کنند که کاربران هنگامی راحت‌تر ترغیب می‌شوند که سامانه از جهاتی معنادار به خودشان شبیه باشد.

بسیاری از ما تجربه کرده‌ایم که اپلیکیشنی هر روز در ساعتی ثابت اعلانی می‌فرستد:  وقت تمرین است! یا قدم‌هایتان را ثبت کنید . برخی از این یادآوری‌ها ما را به هدفمان نزدیک‌تر می‌کنند و برخی دیگر، پس از چند روز، تنها به لیست اعلان‌های نادیده‌گرفته‌شده اضافه می‌شوند. در چارچوب طراحی سامانه‌‌های ترغیبی (PSD)، یادآوری یکی از اصول دسته‌ی «پشتیبانی از گفت‌وگو» (Dialogue Support) است‌، اصلی که کارکردش، حفظ ارتباط میان قصد اولیه‌ی کاربر برای تغییر رفتار و لحظه‌ی واقعی انجام آن رفتار است.

سامانه‌های ترغیبی (Persuasive Systems) به فناوری‌ها و خدماتی گفته می‌شود که بدون توسل به اجبار یا فریب، در پی شکل‌دهی، تقویت یا تغییر نگرش و رفتار کاربران هستند. این رویکرد که با عنوان فناوری ترغیبی (Persuasive Technology) یا در ادبیات آکادمیک با اصطلاح Captology شناخته می‌شود، نخستین‌بار توسط فاگ (Fogg, 2002) در دانشگاه استنفورد به‌کار برده شد و سپس توسط اویناس-کوکونن و هارجوما (Oinas-Kukkonen & Harjumaa, 2009) در قالب چارچوب جامع‌تری با عنوان طراحی سامانه‌های ترغیبی یا PSD بسط یافت. ابزارهای طراحی ترغیبی، مجموعه‌ای از اصول و ویژگی‌های نرم‌افزاری هستند که طراحان سامانه‌ها و خدمات دیجیتال برای هدایت کاربران به‌سوی رفتارهای مطلوب از آن‌ها بهره می‌گیرند.

تصور کنید اپلیکیشنی برای افزایش فعالیت بدنی طراحی شده که به‌ازای هر هزار قدم، نشانی مجازی به کاربر می‌دهد. آیا چنین پاداش ساده‌ی می‌تواند رفتار کاربر را واقعاً تغییر دهد؟ پاسخ، هم «بله» است و هم «نه» و دقیقاً همین دوگانگی است که پاداش را به یکی از پیچیده‌ترین و در عین‌حال قدرتمندترین ابزارهای طراحی ترغیبی تبدیل کرده است. در چارچوب طراحی سیستم‌های ترغیبی (PSD)، پاداش یکی از اصول دسته‌ی «پشتیبانی از گفت‌وگو» (Dialogue Support) است و کارکرد آن، تثبیت رفتار هدف از طریق اعطای اعتبار یا امتیاز به کاربر است.

در ماه‌های اخیر، دوباره بحث «اینترنت پرو» یا اینترنت ویژه برای برخی کاربران و کسب‌وکارها در فضای رسانه‌ای و کارشناسی ایران مطرح شده است؛ موضوعی که هر بار با واکنش‌های متفاوتی همراه می‌شود. اما اینترنت پرو به طور دقیق چیست؟ در ساده‌ترین تعریف، منظور از این طرح ارائه سطح متفاوتی از دسترسی اینترنت برای گروه‌های مشخصی از کاربران است؛ مثلا شرکت‌های فناوری، کسب‌وکارهای آنلاین، دانشگاه‌ها، خبرنگاران، پژوهشگران یا برخی نهادهای تخصصی. این تفاوت می‌تواند در سرعت، پایداری، کیفیت اتصال یا سطح دسترسی به سرویس‌های بین‌المللی باشد.

گاهی فقط چند دقیقه کافی است تا وابستگی یک جامعه به سرویس‌های خارجی خودش را نشان دهد. صبحی که واتس‌اپ ناگهان از دسترس خارج می‌شود، تازه خیلی‌ها متوجه می‌شوند بخش مهمی از ارتباطات روزمره، هماهنگی‌های کاری، فایل‌های شرکت، گروه‌های خانوادگی و حتی ارتباط مشتری و فروشنده، روی یک پلتفرم خارجی بنا شده است. چند ساعت بعد، موج مهاجرت شروع می‌شود؛ عده‌ای سراغ پیام‌رسان‌های داخلی می‌روند، کسب‌وکارها لینک کانال‌های جدید منتشر می‌کنند و بعضی سازمان‌ها هم اطلاعیه می‌دهند که «فعلاً از سرویس جایگزین استفاده کنید». درست در همین نقطه است که یک سوال قدیمی دوباره مطرح می‌شود.

مدل اینترنت چین چیزی فراتر از «فیلترینگ ساده» است. این کشور طی سه دهه، یک اکوسیستم کامل دیجیتال ساخته که در آن کاربران روزمره‌شان را بدون نیاز به خروج از مرزهای کشور مدیریت می‌کنند. نکته کلیدی اما این است که چین هرگز اینترنت بین‌الملل را به طور کامل قطع نمی‌کند. بلکه شبکه ملی اطلاعاتی چنان قدرتمند، جذاب و گسترده ساخته شده که کاربر به طور طبیعی نیاز کمتری به دنیای بیرون پیدا می‌کند.

در سال‌های اخیر، بحث محدودسازی اینترنت همیشه با موضوع اقتصاد دیجیتال همراه بوده است. موافقان این سیاست معتقدند وابستگی زیاد به پلتفرم‌های خارجی، کشور را در بحران‌ها آسیب‌پذیر می‌کند. آن‌ها تأکید دارند که برای حفظ تاب‌آوری و استقلال دیجیتال، باید شبکه داخلی را تقویت کرد. در مقابل، مخالفان معتقدند اقتصاد دیجیتال بر پایه اتصال جهانی است. از نگاه آن‌ها، اختلال در اینترنت بین‌الملل، موتور رشد اقتصاد نوآوری را خاموش می‌کند.

فوتبال روزگاری بازی ساده‌ای بود؛ بازی خاک‌خورده‌ای که با یک توپ چرمی و دو سنگ به جای دروازه شکل می‌گرفت. اما امروزه این ورزش، پیچیده‌ترین نمایش فناوری را در تاریخ جهان به تصویر می‌کشد. جام جهانی ۲۰۲۶ از آن دست رویدادهایی نیست که فقط با شوق تماشاگران و نفس‌های بریده مربیان اداره شود. این رویداد یک کوه لجستیکی حقیقی است که فتح آن بدون اتکا به تراشه‌های سیلیکونی و مدل‌های پیش‌بینی هوش مصنوعی، اساساً غیرممکن به نظر می‌رسد.

ایران به تازگی حدود چهل روز جنگ را پشت سر گذاشته‌است؛ جنگی که ممکن است ادامه پیدا کند. در این میانه، پهپادهای ارزان‌قیمت توانستند سامانه‌های دفاعی میلیارد دلاری را به چالش بکشند و معادلات استراتژیک را بازنویسی کنند. این لحظه، لحظه «طراحی بزرگ» است—زمانی که باید برای آینده‌هایی که هنوز رخ نداده‌اند، فکر کنیم و طراحی کنیم. کتاب «طراحی گمانی : طراحی، تخیل و رویاپردازی اجتماعی» نوشته آنتونی دان و فیونا ریبی، ترجمه مهدی مقیمی و سجاد شفیعی‌فر (نشر کتاب وارش)، دقیقاً برای همین لحظه نوشته شده است. این کتاب درباره «طراحی تفکرناپذیرها» است—درباره اینکه چگونه می‌توانیم از طراحی فراتر از حل مسئله استفاده کنیم و به رویاها، تخیلات و سناریوهای آینده بپردازیم.