یادداشت تحلیلی – سیاستی

در ماه‌های اخیر، دوباره بحث «اینترنت پرو» یا اینترنت ویژه برای برخی کاربران و کسب‌وکارها در فضای رسانه‌ای و کارشناسی ایران مطرح شده است؛ موضوعی که هر بار با واکنش‌های متفاوتی همراه می‌شود. اما اینترنت پرو به طور دقیق چیست؟ در ساده‌ترین تعریف، منظور از این طرح ارائه سطح متفاوتی از دسترسی اینترنت برای گروه‌های مشخصی از کاربران است؛ مثلا شرکت‌های فناوری، کسب‌وکارهای آنلاین، دانشگاه‌ها، خبرنگاران، پژوهشگران یا برخی نهادهای تخصصی. این تفاوت می‌تواند در سرعت، پایداری، کیفیت اتصال یا سطح دسترسی به سرویس‌های بین‌المللی باشد.

گاهی فقط چند دقیقه کافی است تا وابستگی یک جامعه به سرویس‌های خارجی خودش را نشان دهد. صبحی که واتس‌اپ ناگهان از دسترس خارج می‌شود، تازه خیلی‌ها متوجه می‌شوند بخش مهمی از ارتباطات روزمره، هماهنگی‌های کاری، فایل‌های شرکت، گروه‌های خانوادگی و حتی ارتباط مشتری و فروشنده، روی یک پلتفرم خارجی بنا شده است. چند ساعت بعد، موج مهاجرت شروع می‌شود؛ عده‌ای سراغ پیام‌رسان‌های داخلی می‌روند، کسب‌وکارها لینک کانال‌های جدید منتشر می‌کنند و بعضی سازمان‌ها هم اطلاعیه می‌دهند که «فعلاً از سرویس جایگزین استفاده کنید». درست در همین نقطه است که یک سوال قدیمی دوباره مطرح می‌شود.

مدل اینترنت چین چیزی فراتر از «فیلترینگ ساده» است. این کشور طی سه دهه، یک اکوسیستم کامل دیجیتال ساخته که در آن کاربران روزمره‌شان را بدون نیاز به خروج از مرزهای کشور مدیریت می‌کنند. نکته کلیدی اما این است که چین هرگز اینترنت بین‌الملل را به طور کامل قطع نمی‌کند. بلکه شبکه ملی اطلاعاتی چنان قدرتمند، جذاب و گسترده ساخته شده که کاربر به طور طبیعی نیاز کمتری به دنیای بیرون پیدا می‌کند.

در سال‌های اخیر، بحث محدودسازی اینترنت همیشه با موضوع اقتصاد دیجیتال همراه بوده است. موافقان این سیاست معتقدند وابستگی زیاد به پلتفرم‌های خارجی، کشور را در بحران‌ها آسیب‌پذیر می‌کند. آن‌ها تأکید دارند که برای حفظ تاب‌آوری و استقلال دیجیتال، باید شبکه داخلی را تقویت کرد. در مقابل، مخالفان معتقدند اقتصاد دیجیتال بر پایه اتصال جهانی است. از نگاه آن‌ها، اختلال در اینترنت بین‌الملل، موتور رشد اقتصاد نوآوری را خاموش می‌کند.

در شطرنج، گامبی گشایشی است که در آن، بازیکن آگاهانه یک مهره را قربانی می‌کند. او این کار را برای رسیدن به برتری انجام می‌دهد. این قربانی از ضعف نمی‌آید. پشت آن، محاسبه دقیق قرار دارد. بازیکن می‌داند که از دست دادن یک مهره، در برابر کنترل مرکز، تحرک بیشتر و فشار روانی بر حریف، ارزش دارد.

این منطق تنها به صفحه شطرنج محدود نمی‌ماند. در نبردهای نامتقارن، جایی که یک طرف از نظر منابع، تجهیزات یا نیروی انسانی در موقعیت ضعف‌تر قرار دارد، «گامبی استراتژیک» می‌تواند هندسه کل بازی را تغییر دهد. پرسش اصلی این است: چگونه می‌توان با هزینه‌ای هوشمند، برتری ساختاری ساخت؟

خلیج‌فارس در یک لحظه استراتژیک تاریخی قرار دارد. آتش‌بس شکننده پس از درگیری‌های نظامی، نفت برنت بالای ۱۰۰ دلار و اثبات توان بازدارندگی ایران در کنترل تنگه هرمز، پارادایم قدرت در منطقه را جابه‌جا کرده است. سرنگونی جنگنده‌های پیشرفته آمریکایی و احتیاط بازیگرانی چون امارات و عربستان، نشانه تحول در توازن قوای منطقه‌ای است. پرسش محوری این است: چگونه می‌توان این «موقعیت قدرت» را به یک «نظم منطقه‌ای پایدار» پیوند زد؟ این یادداشت با ترکیب نظریه بازی‌ها برای تحلیل بن‌بست‌های موجود و تفکر طراحی برای بازمهندسی نفوذ، نقشه راهی برای عبور از وضعیت فعلی ترسیم می‌کند.

تا قبل از شروع جنگ و دسترسی به اینترنت بین‌الملل یکی از ابزارهایی که به احتمال زیاد روزانه از آن استفاده می‌کردیم، هوش مصنوعی بود. پس از اعمال محدودیت‌های اینترنت بین‌الملل دسترسی به سایت‌های هوش مصنوعی خارجی قطع شد. ابزارهای هوش مصنوعی داخلی هم تا حدی توانستند پاسخ‌گوی نیازهای اولیه باشند اما کندی اتصال، کیفیت حداقلی و در برخی موارد هزینه‌های بالا موجب شده تا نتوانند به طور قطع به عنوان گزینه مناسبی برای جایگزین نمونه‌های خارجی عمل کنند.

جنگ با حمله رژیم صهیونیستی و ایالات متحده آمریکا به ایران در صبح ۹ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد. دستگاه‌های مسئول فضای مجازی، از فراز تجربه جنگ ۱۲ روزه و حوادث دی ماه ۱۴۰۴، از نخستین ساعات، به جهت مدیریت افکار عمومی و جلوگیری از حمله‌های سایبری، محدودیت‌های شدیدی را بر اینترنت بین‌الملل اعمال کردند و در اصطلاح عامیانه و با مسامحه «اینترنت ملی» شد. در این یادداشت قصد داریم گزارش اجمالی از وضعیت سرویس‌های اینترنتی در این دوره ارائه دهیم و مهم‌ترین نقاط ضعف وضعیت فعلی را بررسی نماییم. این یادداشت به طور مشخص قصد ندارد به درست یا غلط ‌بودن اصل این تصمیم بپردازد.

در میانه تحولات جنگ رمضان، بیش از هر زمان دیگری نیاز داریم از خود بپرسیم پشتوانه روانی جامعه ایرانی برای عبور از بحران چیست و چگونه می‌توان آن را تقویت کرد. تاب‌آوری در روان‌شناسی به توانایی افراد و جوامع برای حفظ یا بازیابی کارکرد هیجانی، شناختی و اجتماعی نسبتاً سالم در دل بحران گفته می‌شود؛ ظرفیتی که نه به معنای نادیده‌گرفتن رنج، بلکه به معنای تبدیل آن به انطباق و رشد سازنده است. ایده اصلی این یادداشت آن است که فرهنگ ایرانی، با ترکیب خاصی از معنویت، مناسک جمعی، شبکه‌های خانوادگی و حافظه تاریخی، یک «برگ برنده روان‌شناختی» در اختیار سیاست‌گذار می‌گذارد که می‌تواند تاب‌آوری را در شرایط جنگی تقویت کند.

در شرایط جنگ و نااطمینانی فراگیر، یکی از نخستین بخش‌هایی که تحت فشار قرار می‌گیرد، شبکه گسترده کسب‌وکارهای خرد و متوسط است؛ کسب‌وکارهایی که سهم بالایی در اشتغال، معیشت خانوار و پایداری اجتماعی دارند. در چنین وضعیتی، سیاست‌گذاری اقتصادی بیش از هر زمان دیگر نیازمند اقدامات سریع، کم‌هزینه و منعطف است. طرح «حمایت دیجیتال به منظور تقویت تاب‌آوری کسب‌وکارها در دوره جنگ» که از سوی مرکز پژوهش‌های مجلس ارائه شده، تلاشی قابل‌توجه در همین راستاست و نشان‌دهنده توجه سیاست‌گذار به ظرفیت‌های اقتصاد دیجیتال در مدیریت شرایط بحرانی است.