یادداشت تحلیلی – سیاستی

وقتی بحران یا جنگ رخ می‌دهد، اولین نگرانی تنها امنیت نیست؛ اقتصاد بسیار مهم است. کسب‌وکارها تعطیل می‌شوند، رفت‌وآمد محدود می‌شود، زنجیره تأمین مختل می‌شود و ناگهان جریان عادی پول کند یا متوقف می‌شود. اما در سال‌های اخیر، یک متغیر جدید وارد معادله شده است: تحول دیجیتال . تحول دیجیتال یعنی استفاده هوشمندانه از فناوری برای ادامه دادن کارها، حتی وقتی شرایط عادی نیست. در زمان بحران، موضوع تحول دیجیتال دیگر یک انتخاب لوکس نیست؛ بلکه یک ضرورت است.

قطع یا اختلال گسترده در اینترنت بین‌الملل در ماه‌ها و سال‌های اخیر به یکی از دغدغه‌های اصلی کسب‌وکارهای آنلاین در ایران تبدیل شده است. بر کسی پوشیده نیست که قطع دسترسی به سرویس‌ها و پلتفرم‌های بین‌المللی، تبعات اقتصادی، ارتباطی و حتی روانی جدی برای فعالان فضای مجازی دارد. با این حال، با توجه به شرایط جنگی و تنش‌های منطقه‌ای و جهانی، احتمال تکرار و حتی طولانی‌تر شدن این نوع اختلال‌ها وجود دارد؛ واقعیتی که نادیده گرفتن آن می‌تواند آسیب‌های جبران‌ناپذیری به کسب‌وکارهای اینترنتی وارد کند. در چنین شرایطی، استفاده هوشمندانه از ظرفیت‌های داخلی می‌تواند به راه‌حلی «برد–برد» برای کسب‌وکارها و کاربران تبدیل شود.

در گذشته اگر بحرانی رخ می‌داد، مردم منتظر اخبار ساعت ۲۱ می‌ماندند. امروز اما بحران اول در دستان ما و تلفن‌های همراه اتفاق می‌افتد. هنوز معلوم نیست که دقیق چه اتفاقی افتاده، اما ویدئوها و پیام‌ها در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شوند. بعضی واقعی‌اند، بعضی قدیمی، بعضی هم به طور کامل ساختگی. همین‌جا است که مرز بین «اطلاع‌رسانی» و «عملیات روانی» کمرنگ می‌شود.

وقتی یک بحران بزرگ مثل درگیری‌ها (جنگ) یا وضعیت اضطراری رخ می‌دهد و دسترسی به اینترنت بین‌الملل برای مدتی از بین می‌رود، همه چیز از حالت طبیعی خارج می‌شود. این شرایط قطعاً مطلوب نیست، اما وقتی به هر دلیل پیش می‌آید، بهترین کار این است که با سرعت خودمان را وفق بدهیم تا زندگی و کسب‌وکار از حرکت نایستند. تاب‌آوری دیجیتال یعنی همین؛ ادامه دادن در سخت‌ترین لحظه‌ها با استفاده از مسیرهای جایگزین.

در دنیای امروز، ابزارهای پرداخت دیجیتال بخش جدایی‌ناپذیر زندگی ما شده‌اند. اما وقتی شرایط بحرانی، مثل جنگ یا بحران‌های شدید، رخ می‌دهد، وضعیت این ابزارها چطور است؟ 
پرداخت آنلاین، رایج‌ترین نوع پرداخت در جهان است. ارتباط مستقیم با سرورهای بانکی و سیستم‌های مالی، باعث می‌شود تراکنش‌ها سریع، امن و قابل ردگیری باشند. از همین رو، در اکثر کشورها و به خصوص در ایران، دستگاه‌های پوز و کارتخوان‌ها چون نیاز به اینترنت دارند، در وضعیت‌های عادی و سلامت زیرساخت‌ها، به راحتی کار می‌کنند.

در تاریخ ۲۳ اردیبهشت 1405، رئیس‌جمهور طی حکمی، معاون اول خود را با حفظ سمت به ریاست «ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی کشور» منصوب کرد. این حکم مشتمل بر دو بخش است: متن اصلی که مأموریت کلی را ترسیم می‌کند، و یک پیوست تفصیلی که در هشت ماده، چشم‌انداز، مأموریت، اهداف کلان، وظایف و اختیارات، ساختار، دبیرخانه، کارگروه‌های تخصصی و نظام نظارت ستاد را تعریف می‌کند.

اندیشکده‌ها «نهادهای پژوهش، تحلیل و درگیرسازیِ سیاست عمومی‌اند که میان دانش (آکادمی) و قدرت (سیاست‌گذار) پل می‌زنند» (McGann, 2019, p. 15)؛ درباره نقش «پل» آن‌ها طیفی از الگوهای سازمانی دارند: دانشگاهی، دولتی، مستقل، حامی‌محور و حتی کنشگرِ ماموریت‌محور؛ طیفی که از پژوهش‌های بی‌طرف تا فعالیت‌های خط‌مشی‌محورِ صریح امتداد می‌یابد (McGann, 2019, pp. 57). برون‌دادِ اصلی اندیشکده، «دانشِ قابل‌مصرفِ سیاست» است: یادداشت سیاستی، سناریو، گزینه‌ها و پیام‌های ارتباطیِ مبتنی بر شواهد برای مخاطبان اجرایی، تقنینی و عمومی؛ درحالی‌که برون‌داد کلاسیک پژوهشگاه/پژوهشکده مقاله یا کتاب داوری‌شده و توسعه روش‌ها و نظریه‌ها است. (OECD, 2015, p. 44)

«تحقیقات تازه مؤسسهٔ استنفورد نشان می‌دهد که استفاده از هوش مصنوعی (AI)، تأثیر چشمگیری بر ورود نسل جوان به بازار کار داشته است. بر اساس داده‌های ثبت حقوق و دستمزد شرکت ADP، از اواخر سال ۲۰۲۲ تا میانهٔ ۲۰۲۵، اشتغال برای افراد ۲۲ تا ۲۵ ساله در مشاغلی مانند توسعه نرم‌افزار و خدمات مشتری که بیشترین مواجهه را با AI دارند، حدود ۱۳ تا ۱۶ درصد کاهش یافته است . در مقابل، افراد با سابقهٔ کاری بیش از ۳۰ سال، در همان حوزه‌ها افزایش تقاضا و فرصت‌های شغلی را تجربه کرده‌اند؛ به‌ویژه افزایش ۶ تا ۹ درصدی که حامل پیامدهای مثبت رشد مشارکت انسانی نزدیک به هوش مصنوعی است.

ظهور هوش مصنوعی و اقتصاد داده، مرز کلاسیک میان «میدان نبرد» و «پشت جبهه» را فروپاشانده است. در جنگ‌های صنعتی، قدرت با ظرفیت تولید سلاح سنگین و تحرک میدانی سنجیده می‌شد؛ در جنگ‌های اطلاعاتی و شبکه‌ای، توان پردازش، استخراج الگو از داده‌های بلادرنگ، و مدیریت جریان اطلاعات به معیار قدرت تبدیل شده است