حکمرانی

اندیشکده‌ها «نهادهای پژوهش، تحلیل و درگیرسازیِ سیاست عمومی‌اند که میان دانش (آکادمی) و قدرت (سیاست‌گذار) پل می‌زنند» (McGann, 2019, p. 15)؛ درباره نقش «پل» آن‌ها طیفی از الگوهای سازمانی دارند: دانشگاهی، دولتی، مستقل، حامی‌محور و حتی کنشگرِ ماموریت‌محور؛ طیفی که از پژوهش‌های بی‌طرف تا فعالیت‌های خط‌مشی‌محورِ صریح امتداد می‌یابد (McGann, 2019, pp. 57). برون‌دادِ اصلی اندیشکده، «دانشِ قابل‌مصرفِ سیاست» است: یادداشت سیاستی، سناریو، گزینه‌ها و پیام‌های ارتباطیِ مبتنی بر شواهد برای مخاطبان اجرایی، تقنینی و عمومی؛ درحالی‌که برون‌داد کلاسیک پژوهشگاه/پژوهشکده مقاله یا کتاب داوری‌شده و توسعه روش‌ها و نظریه‌ها است. (OECD, 2015, p. 44)

ظهور هوش مصنوعی و اقتصاد داده، مرز کلاسیک میان «میدان نبرد» و «پشت جبهه» را فروپاشانده است. در جنگ‌های صنعتی، قدرت با ظرفیت تولید سلاح سنگین و تحرک میدانی سنجیده می‌شد؛ در جنگ‌های اطلاعاتی و شبکه‌ای، توان پردازش، استخراج الگو از داده‌های بلادرنگ، و مدیریت جریان اطلاعات به معیار قدرت تبدیل شده است

در جنگ‌های مبتنی بر هوش مصنوعی، مرز «میدان» و «پشت جبهه» فرو ریخته است؛ هر تلفن همراه، حسگر و حساب کاربری به گره‌ای در زنجیره هدف‌گیری تبدیل می‌شود. ازاین‌رو، رفتار قانون‌مند شهروندان در تولید و انتشار داده، برابر با پدافند غیرعامل است (Bratton, 2015, p. 185).

لایحه «مقابله با انتشار محتوای خبری خلاف واقع در فضای مجازی» (تیر ۱۴۰۴) با داعیه حفاظت از شهروندان در برابر اطلاعات کذب عرضه شد؛ اما مطالعه انتقادیِ مواد آن در کنار تجربه چهار رژیم حقوقیِ شناخته‌شده ـ قانون خدمات دیجیتال اتحادیه اروپا  (DSA 2022)، قانون آلمان  (NetzDG 2017)، قانون محافظت در برابر تحریفات آنلاین سنگاپور   (POFMA 2019)   و قانون ایمنی آنلاین بریتانیا  (OSA 2023) ـ نشان می‌دهد که لایحه تقدیمی دولت به مجلس کاستی هایی دارد و در صورت تصویب بدون اصلاح، به احتمال زیاد از «بررسی واقعیت» به «حذف واقعیت» بدل خواهد شد؛ یعنی مبارزه هدف‌مند با جعل جای خود را به قلع و قمع فراگیر محتوا خواهد داد. در این یادداشت به بررسی انتقادی این مسئله پرداخته‌ایم.

با گذر از قرن بیستم و ورود به دوران اطلاعات، مفهوم قدرت در روابط بین‌الملل و سیاست داخلی دستخوش تحولات اساسی شده است. اگر در گذشته قدرت یک دولت با تعداد تانک‌ها، ناوها و زرادخانه‌های هسته‌ای سنجیده می‌شد، امروز شاخص‌هایی چون ظرفیت پردازش کلان‌داده، توسعه الگوریتم‌های هوشمند، و توان تولید پلتفرم‌های مستقل نرم‌افزاری، به معیارهای تازه‌ای برای ارزیابی قدرت ملی بدل شده‌اند. در این میان، هوش مصنوعی دیگر یک فناوری صرف نیست، بلکه به تعبیری می‌توان آن را زبانِ قدرت در قرن بیست‌و‌یکم دانست؛ زبانی که اگر کشوری به آن سخن نگوید، محکوم به خاموشی و وابستگی است.

اصطلاح «اینترنت طبقاتی» به نظامی از دسترسی به اینترنت اطلاق می‌شود که در آن سطوح متفاوتی از کیفیت، سرعت، محتوا یا آزادی‌های اینترنتی، بر مبنای ویژگی‌های اجتماعی، اقتصادی، شغلی یا نهادی کاربران تخصیص داده می‌شود. به‌عبارت دیگر، برخلاف اینترنت آزاد و بی‌تبعیض (Net Neutrality) که دسترسی برابر برای همگان را تضمین می‌کند، در اینترنت طبقاتی برخی اقشار یا گروه‌ها دسترسی گسترده‌تر، سریع‌تر و آزادتر به اینترنت دارند، در حالی‌که دیگران با محدودیت‌هایی مواجه‌اند.

سیاست‌گذاری شواهد محور به معنی تحلیل داده‌های تجربی است که از این تحلیل در طراحی، بازبینی و تثبیت سیاست‌های موثر استفاده می‌شود. این نوع سیاست‌گذاری اولین بار در سیاست‌گذاری حوزه سلامت در کشور بریتانیا ظهور کرد. در آن‌جا سیاست گذاران نگران این بودند که تجویز عمومی داروها بر اساس شواهد ناشی از آزمایش‌های معتبر نظیر کارآزمایی تصادفی کنترل شده نبوده است و این امر ممکن است تبعات ناگواری داشته باشد.

شاخص‌های حکمرانی سنجه‌هایی هستند که توانایی یک حکومت را در امر حکمرانی توصیف و ارزیابی می‌کنند. برای سنجش حکمرانی باید آن را به اجزایی شکست و عملکرد هر جزء را بررسی کرد. به عبارتی باید طوری به حکمرانی نگاه کرد که قابل سنجش و ارزیابی باشد. از این رو در این نگاه حکمرانی یعنی سازوکارهای حکمرانی که از آن به فرایند تعبیر می‌شود و نتایج کیفی که از این فرایندها حاصل می‌شود. پس حکمرانی یعنی فرایندها و نتایج.

حکمرانی تعاملی نوعی مدل حکمرانی است که در آن طراحی و اجرای سیاست‌ها با مشارکت همه بازیگران، اعم از بازیگران غیردولتی و کم‌تر شناخته شده انجام می‌شود. به طور معمول بازیگران دولتی و بازیگران قدیمی و شناخته شده در فرایند سیاست‌گذاری نقش دارند. هنر حکمرانی تعاملی این است که بازیگرانی که نقش کمرنگی دارند یا دیده نمی‌شوند، مشارکت داده شوند.

ما به بررسی کشمکش‌ها در حکمرانی اینترنت بر سر هنجارها و نهادها می‌پردازیم. در این عرصۀ نوظهور، حل‌وفصل اختلافات کمتر نهادینه‌ شده است و کشمکش‌ها در سطحی بنیادین رخ می‌دهند. حکمرانی اینترنت، رقابت دو اردوگاه قدرت را به نمایش می‎‌گذارد که به‌ واسطۀ اهداف اجتماعیِ اساساً متفاوت مشخص می‌شوند: اردوگاه لیبرال که از جایگاه تثبیت‌شده‌تری برخوردار است و بر نقش محدود حکومت، حکمرانی خصوصی و چندجانبه و همچنین آزادی بیان تأکید دارد.