امیرحسین صالحی
مفهوم دروازهبانی
پیش از آنکه وارد تعریف حقوقی دروازهبانان دیجیتال در قانون بازارهای دیجیتال اتحادیه اروپا شویم، میبایست مقدماتی را در خصوص سازوکارهای اقتصادی رقابت در بازارهای دو یا چند جانبه – که دروازهبانان دیجیتال در آنها فعالیت میکنند – بیان کنیم. آنچه که این بازارها را از سایر بازارها متمایز میکند وجود آثار شبکهای مستقیم و غیرمستقیم است.[1] در بازارهای یک جانبه، تابع مطلوبیت[2] سمت تقاضا وابسته به سمت عرضه نیست، در حالیکه در بازارهای دو یا چند جانبه، تابع مطلوبیت کاربران هر سمت بازار یا به سمت دیگر بازار وابسته است – اثر شبکهای غیر مستقیم – یا به اندازه همان سمت بازار بستگی دارد که در این صورت اثر شبکهای مستقیم نامیده میشود.[3]
خدمات پیامرسان اجتماعی، از جمله مهمترین بازارهایی هستند که آثار شبکهای مستقیم در آنها کاملا مشهود است. اگر هیچکدام از مخاطبان یک فرد در یک پیامرسان حضور نداشته باشند در آن صورت آن فرد هیچ انگیزهای برای ورود به این پیامرسان را نخواهد داشت، در نتیجه ارزش پیامرسان برای یک کاربر به تعداد کاربران همان سمت پلتفرم بستگی خواهد داشت. در خصوص آثار شبکهای غیر مستقیم، برای مثال، ارزش یک سکوی به اشتراکگذاری ویدیو برای تولیدکنندگان محتوا – سمت عرضه بازار تولید محتوا – به تعداد و کیفیت کاربرانی که در سمت مصرفکننده (تقاضای) این سکوی دیجیتال هستند بستگی دارد. اگر هیچ کاربر عادی در این سکو وجود نداشته باشد، هیچ تولیدکننده محتوایی نیز انگیزه ورود به این سکو را ندارد و همچنین اگر هیچ تولیدکننده محتوایی وجود نداشته باشد، هیچ کاربر عادیای نیز انگیزه خرید اشتراک سکو را نخواهد داشت. این ویژگی منحصر بهفرد بازارهای دو یا چند جانبه، موقعیتی مشابه موقعیت پاسخ به سوال مرغ یا تخم مرغ را برای بنگاههای فعالیتکننده در این بازارها فراهم میکند.[4]
در سال ۲۰۰۳، تیرول و روشه جایزه نوبل اقتصاد را برای مدلسازی رقابت در این بازارها برنده شدند. آنها نشان دادند که قیمت دسترسی به سکو بهتنهایی نشاندهنده سطح رقابت در این بازارها نیست، بلکه ساختار قیمتگذاری در این بازارها – که میبایست تعیینکننده وضعیت رقابت در این بازارها باشد – به متغیرهایی از قبیل این که آیا سکو انتفاعی یا غیرانتفاعی است، وضعیت انحصار و سهم سکوهای دیگر در بازار، ساختار خود بازار، و اینکه امکان چندخانگی فراهم باشد یا نه بستگی دارد.[5] علاوه بر این، آنها نشان دادند که در شرایطی که یک سکو در بازار انحصار دارد، سود سکو زمانی بیشینه خواهد شد که سکو برای هر کاربر قیمت را دقیقا به اندازهی بیشترین میزانی که در هر زمان حاضر است برای استفاده از سکو هزینه کند، تعیین کند. انجام این کار، نیازمند تعیین دقیق تابع کشش تقاضای[6] هر سمت بازار است، و دقیقا به همین دلیل است که سکوهای دیجیتال از موقعیت ویژهای به نسبت سایر سکوها برخوردارند، چرا که سکوهای دیجیتال، ابزارهای لازم برای تخمین و اندازهگیری کشش تقاضای کاربران خود را از طریق جمعآوری گسترده دادههای کاربران خود که از تعامل با این سکوها تولید شدهاند دارا هستند.[7]
علاوه بر این میتوان نشان داد که انگیزه برای تخمین تابع کشش تقاضای هر سمت بازار مستقل از داشتن انحصار در بازار است، چرا که در شرایطی که سکو(ها)ی دیگری نیز در بازار مشغول فعالیت هستند، اگر سکو بتواند تابع کشش تقاضای کاربران آن بازار را تخمین بزند، پس از مقایسه بیشترین مقداری که هر کاربر حاضر به پرداخت است با قیمت ارائهشده از جانب سکوهای دیگر، میتواند قیمت رقابتی (که سود او را بیشینه کند) را تعیین کند. در حالت انحصار کامل، مطابق اثبات تیرول و روشه، قیمت نهایی از جانب سکو برابر با بیشینه مقداری است که هر کاربر حاضر است بپردازد، همانطور که در حالت انحصار در بازارهای یک طرفه نیز این اتفاق رخ میدهد. اینکه در نهایت قیمت تعیینشده چه میزان با بیشترین قیمتی که کاربران حاضراند بپردازند تفاوت دارد، میتواند نمایانگر وضعیت رقابت در بازار باشد.
آیزنمن و دیگران در مقاله معروفی در سال ۲۰۱۱ نشان دادند که در بازارهای پلتفرمی که دارای آثار شبکهای و هزینههای جابجایی[8] هستند، بنگاهی[9] که بخواهد وارد رقابت در بازار شود، علاوه بر ارائه قابلیتی نوین یا فناورانه[10] – که راه ایدهال به دست آوردن سهم از بازار است – میتواند راه دیگری نیز پیش گیرد که آن را محاصره[11] (درهمپیچش/احاطه) پلتفرمی نامیدند.[12] در این سناریو، سکوی محاصرهگر برای ورود به بازار جدید پلتفرمی با گرهزدن قابلیتهای پیشین خود با قابلیتهای جدید در بازار جدید، بدون این که قابلیتی فناورانه ارائه دهد، از کاربران مشترک خود در بازار مبدا استفاده میکند و در بازار جدید نیز قدرت اقتصادی مییابد. سکوهای محاصرهگر در بازار جدید نیز سهم مییابند چون میتوانند از آثار شبکهای موجود در بازار پیشین استفاده کنند و از دسترسی پلتفرمهای رقیب به کاربران جدید جلوگیری کنند. آنها در این مقاله شرایطی را که در پی آن سکویی محاصرهگر میتواند در سه حالتی که قابلیت ارائهشده در بازار جدید مکمل[13]، جایگزین ضعیف،[14] و یا بیربط به قابلیت بازار قدیمی[15] باشد را بررسی کردند و نشان دادند که در هر حالت، محاصره تحت چه شرایطی موفق خواهد شد.
از جمله استراتژیهایی که سکوهای محاصرهگر برای حمله خود به بازارهای جدید استفاده میکنند، استفاده از دادههای موجود در بازار پیشین برای استفاده در بازار جدید است، دادههایی که معمولا از طریق ادغام سیاستهای حریم خصوصی سرویسهای ارائه شده در بازار مبدا و مقصد در یک سمت بازار جمعآوری میشوند و در سمت دیگر، برای تخمین تابع کشش تقاضای همان کاربران در بازار دیگر استفاده میشوند.[16]
از مهمترین کارکردهای حقوق رقابت [17] جلوگیری از سوء استفاده بنگاههای اقتصادی از موقعیت مسلطشان در بازار است. برای مثال، بند (ط) ماده ۴۵ قانون سیاستهای کلی اصل ۴۴، سوء استفاده از موقعیت اقتصادی مسلط را ممنوع میکند. در ذیل ماده، سوء استفاده از موقعیت اقتصادی مسلط شامل حداقل یکی از این موارد میشود: (۱) تعیین، حفظ و یا تغییر قیمت یک کالا یا خدمت به صورتی غیرمتعارف، (۲) تحمیل شرایط قراردادی غیرمنصفانه، (۳) تحدید مقدار عرضه یا تقاضا به منظور افزایش یا کاهش قیمت بازار (۴) ایجاد مانع به منظور مشکلکردن ورود رقبای جدید یا حذف بنگاهها یا شرکتهای رقیب در یک فعالیت خاص، (۵) مشروطکردن قراردادها به پذیرش شرایطی که از نظر ماهیتی یا عرف تجاری، ارتباطی با موضوع چنین قراردادهایی نداشته باشد، و (۶) تملک سرمایه و سهام شرکتها به صورتی که منجر به اخلال در رقابت شود، در حالیکه اخلال در رقابت بهصورت « مواردی که موجب انحصار، احتکار، افساد در اقتصاد، اضرار به عموم، منتهی شدن به تمرکز و تداول ثروت در دست افراد و گروههای خاص، کاهش مهارت و ابتکار در جامعه و یا سلطه اقتصادی بیگانه بر کشور شود» در بند ۲۰ ماده اول این قانون تعریف شده است.
ماده ۱۰۲ معاهده کارکرد اتحادیه اروپا نیز سوء استفاده از موقعیت مسلط در بازار داخلی اتحادیه اروپا ممنوع میکند.[18] این ماده بیان میدارد که «هر گونه سوء استفاده توسط یک یا چند بنگاه از موقعیت مسلط در بازار داخلی یا در بخش عمدهای از آن، تا آنجا که بتواند بر تجارت میان کشورهای عضو اثر بگذارد، ممنوع بوده و با بازار داخلی ناسازگار تلقی میشود. این سوء استفاده بهویژه میتواند شامل موارد زیر باشد: (الف) تحمیل مستقیم یا غیرمستقیم قیمتهای خرید یا فروش ناعادلانه یا سایر شرایط تجاری ناعادلانه، (ب) محدودکردن تولید، بازار، یا توسعه فنی به زیان مصرفکنندگان، (ج) اعمال شرایط نامساوی برای معاملات معادل با طرفهای تجاری دیگر و قراردادن آنها در وضعیت رقابتی نامساعد، (د) مشروطکردن انعقاد قراردادها به پذیرش تعهدات تکمیلی توسط طرفهای دیگر که بنا بر ماهیت خود یا بر اساس رویه تجاری، هیچ ارتباطی با موضوع آن قراردادها ندارد.»
آنچه که هر دوی این مواد قانونی در آن اشتراک دارند این است که پیششرط نشاندادن سوء استفاده از موقعیت مسلط – چه از طریق یکی از موارد حصری قانون ایران یا از طریق موارد غیرحصری ماده ۱۰۲ معاهده کارکرد اتحادیه اروپا – نشان دادن خود این موقعیت مسلط است، چرا که اعمالی که در ذیل این مواد بیان شدهاند تنها هنگامی ممنوع هستند که بنگاهی که آنها را انجام میدهد دارای موقعیت مسلط در بازار باشد. در نتیجه اولین چالش در بهکارگیری حقوق رقابت سنتی برای مهار اعمال ضدرقابتی دروازهبانان دیجیتال خود را نشان خواهد داد چرا که تعریف بازارهای دیجیتال و به تبع سهم یک دروازهبان از این بازار کار سادهای نیست.[19] برای مثال در گزارش سال ۱۴۰۳ دیجیکالا اعلام کرد که «سهم خردهفروشی آنلاین در ایران به عدد ۶.۴ درصد رسیده و از کل این بازار، دیجیکالا سهمی ۲۸ درصدی در اختیار دارد. ۳۲ درصد بازیگران این بازار متشکل از ۲۰۰ هزار فروشگاه آنلاین دیگر هستند و ۴۰ درصد بازار نیز به تجارت اجتماعی تعلق دارد.»[20] اگر بازاری که دیجیکالا در آن فعالیت میکند را بازار کل خردهفروشی در ایران در نظر بگیریم، در این صورت سهم دیجیکالا از این بازار تنها حدود ۱.۸ درصد خواهد بود، در حالیکه اگر بازار تجارت آنلاین را در نظر بگیریم، دیجیکالا از سهمی حدود ۴۷ درصدی برخوردار خواهد بود – سهمی که بهطور واضح نشاندهنده موقعیت مسلط دیجیکالا است.
همانطور که مشخص شد، اینکه بازارهای دیجیتال را چگونه تعریف کنیم بر وضعیت حقوقی اعمال دروازهبانان دیجیتال تاثیر میگذارد، چرا که پلتفرمهای دیجیتال ترجیح میدهند تا جای ممکن مرزهای بازار خود را موسع (و بخشی از بازار غیردیجیتال) تعریفکنند – چرا که در این صورت سهم آنها از بازار کمتر خواهد شد[21] – در حالیکه با مرزبندی دیگری از بازار، همانطور که در صورتبندی هوشمندانه دیجیکالا در بالا مشاهده میشود – پلتفرمها میتوانند واضحا موقعیت مسلطی داشته و از این موقعیت سوء استفاده کنند. علاوه بر این، تنظیمگران رقابتی نیز اگر بخواهند این بنگاهها را به سوء استفاده از موقعیت مسلطشان متهم کنند، میبایست در نبردی طولانی در دادگاه در ابتدا از تعریفشان از بازار پلتفرمی در برابر تعریف موسع پلتفرم دفاع کنند و سپس نشان دهند که اولا پلتفرم در این بازار تسلط داشته و ثانیا از این موقعیت مسلط خود سوء استفاده کرده است.[22] در دنیای دیجیتال که فناوریهای جدید و قابلیتهای ویرانگر روزانه معرفی میشوند، این که شکایتی از یک پلتفرم بدون اطمینان از نتیجه آن، سالها در دادگاه بهطول انجامد و در بهترین حالت نوشدارویی پس از مرگ سهراب شود، عملا نشاندهنده ناکارآمدی این قوانین برای جلوگیری از اعمال ضد رقابتی در بازارهای دیجیتال است.[23]
حال با این مقدمه میتوانیم وارد تعریف مفهوم دروازهبانی در قانون بازارهای دیجیتال اتحادیه اروپا شویم. شاید مهمترین نوآوری این قانون، تعیین مهمترین خدمات هستهای پلتفرمی – به عنوان بازارهایی که مشمول این قانون میشوند – و همچنین تعیین برخی تعهدات و وظایف پیشینی برای آن دسته از بنگاههایی است که مطابق ماده ۳ این قانون، توسط کمیسیون اروپایی دروازهبان تعیین شوند. به عبارت دیگر، دروازهبانان قانون بازارهای دیجیتال، دستهای از بنگاههای فعال در بازارهای دیجیتال هستند که اولا یک خدمت هستهای پلتفرمی را ارائه میدهند و ثانیا سه شرط زیر را نیز دارند: اول این که در بازار داخلی اتحادیه اروپا تاثیرگذاری قابلتوجهی دارند. مطابق بند دوم ماده ۳ این قانون، فرض میشود که یک بنگاه این شرط را احراز میکند اگر «گردش مالی سالانهی آن در اتحادیه در هر یک از سه سال مالی گذشته برابر یا بیش از ۷٫۵ میلیارد یورو باشد، یا میانگین ارزش بازار سرمایه یا ارزش منصفانه معادل آن در سال مالی گذشته دستکم ۷۵ میلیارد یورو باشد، و همان خدمت اصلی پلتفرمی را در حداقل سه کشور عضو ارائه دهد.»[24]
مطابق شرط دوم، دروازهبان یک خدمت هستهای پلتفرمی را ارائه میدهد که «دروازهای مهم برای کاربران تجاری برای دسترسی به کاربران عادی محسوب میشود.» مطابق بند دوم ماده ۳، این شرط محرز دانسته میشود اگر خدمت هستهای پلتفرمی ارائه شده «در سال مالی گذشته دستکم ۴۵ میلیون کاربر عادی فعال ماهانه مستقر یا واقع در اتحادیه و دستکم ۱۰٬۰۰۰ کاربر تجاری فعال سالانه مستقر در اتحادیه داشته باشد، که شناسایی و محاسبه آن مطابق با روششناسی و شاخصهای مندرج در پیوست صورت گیرد.»
شرط سوم بیان میدارد که بنگاهی که ظن دروازهبانی به آن میرود میبایست از «موقعیتی تثبیتشده و پایدار در فعالیتهای خود برخوردار باشد یا قابل پیشبینی باشد که در آیندهای نزدیک از این موقعیت برخوردار خواهد شد.» پیشفرض احراز این شرط این است که آستانههای مقرر در جزء (ب) این بند (شرط تعداد کاربران عادی و تجاری) در هر یک از سه سال مالی گذشته محقق شده باشند.
بند دوم ماده ۲، خدمات هستهای پلتفرمی را یکی از موارد زیر تعیین میکند: (الف) خدمات میانجیگری برخط، (ب) موتورهای جستوجوی برخط، (ج) شبکههای اجتماعی برخط، (د) خدمات پلتفرمی اشتراکگذاری ویدیو، (ه) خدمات ارتباطات بینفردی مسقل از شماره، (و) سیستمهای عامل، (ز) مرورگرهای وب، (ح) دستیارهای مجازی، (ط) خدمات رایانش ابری و در نهایت (ی) خدمات تبلیغات برخط، شامل هرگونه شبکه تبلیغاتی، بازار تبادلات تبلیغاتی و سایر خدمات میانجیگری تبلیغاتی، که توسط بنگاهی ارائه شود که هر یک از خدمات اصلی پلتفرمی مندرج در اجزای (الف) تا (ط) را ارائه میدهد. در قسمت بعد تعریف دقیق خدمات میانجیگری برخط و عملکرد اتحادیه اروپا برای تعیین دروازهبانان دیجیتال را بررسی خواهیم کرد.
[1] Direct and Indirect network effects. See for instance Caroline Banton, ‘Network Effect: What It Is, How It Works, Pros and Cons’ (Investopedia, 9 December 2022) <https://www.investopedia.com/terms/n/network-effect.asp> accessed 17 April 2023.
[2] Utility function, Mark Armstrong, ‘Competition in Two-Sided Markets’ (2006) 37 The RAND Journal of Economics 668; Jeffrey Church, Neil Gandal and David Krause, ‘Indirect Network Effects and Adoption Externalities’ (2008) 7 Review of Network Economics <https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.2202/1446-9022.1153/html?lang=en&srsltid=AfmBOorq3QifghxxdNEu4X29JYxMWYMLCpA3hH-nR6Wt6FVELGn_os5n&utm_source=chatgpt.com> accessed 8 September 2025.
[3] Björn Lundqvist and Michal S Gal (eds), Competition Law for the Digital Economy (Edward Elgar Publishing 2019) <https://china.elgaronline.com/view/edcoll/9781788971829/9781788971829.xml> accessed 30 April 2024 Chapter one. Michael L Katz and Carl Shapiro, ‘Network Externalities, Competition, and Compatibility’ (1985) 75 The American Economic Review 424.
[4] Bernard Caillaud and Bruno Jullien, ‘Chicken & Egg: Competition among Intermediation Service Providers’ (2003) 34 The RAND Journal of Economics 309.
[5] Jean-Charles Rochet and Jean Tirole, ‘Platform Competition in Two-Sided Markets’ (2003) 1 Journal of the European Economic Association 990.
[6] Elasticity of demand function, ‘Price Elasticity of Demand’, , Wikipedia (2025) <https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Price_elasticity_of_demand&oldid=1302443004> accessed 8 September 2025.
[7] Bruno Jullien and Wilfried Sand-Zantman, ‘The Economics of Platforms: A Theory Guide for Competition Policy’; Dirk Bergemann, Alessandro Bonatti and Alex Smolin, ‘The Design and Price of Information’ (2018) 108 American Economic Review 1; Dirk Bergemann, Alessandro Bonatti and Tan Gan, ‘The Economics of Social Data’ (2022) 53 The RAND Journal of Economics 263; Ron Kohavi, Thomas Crook and Roger Longbotham, ‘Online Experimentation at Microsoft’; Ron Kohavi and others, ‘Online Controlled Experiments at Large Scale’, Proceedings of the 19th ACM SIGKDD international conference on Knowledge discovery and data mining (Association for Computing Machinery 2013) <https://dl.acm.org/doi/10.1145/2487575.2488217> accessed 7 September 2025; Susan Athey and Guido Imbens, ‘The Econometrics of Randomized Experiments’ (arXiv, 3 July 2016) <http://arxiv.org/abs/1607.00698> accessed 7 September 2025; M Keith Chen, ‘Dynamic Pricing in a Labor Market: Surge Pricing and Flexible Work on the Uber Platform’, Proceedings of the 2016 ACM Conference on Economics and Computation (Association for Computing Machinery 2016) <https://dl.acm.org/doi/10.1145/2940716.2940798> accessed 7 September 2025; Joe Cooprider and Shima Nassiri, ‘Science of Price Experimentation at Amazon’ (2023) 58 Business Economics 34.
[8] Wei He, Mingzhi Li and Jie Zheng, ‘Switching Cost, Network Externality and Platform Competition’ (2023) 84 International Review of Economics & Finance 428.
[9] In EU competition law, the term “undertaking” refers to any entity engaged in economic activity, regardless of its legal form or financing structure. This broad definition includes public or private bodies, profit-making or not, as long as they offer goods/services on a market. It was established by the Court of Justice of the EU (CJEU) in Höfner and Elser v Macrotron GmbH (1991) and remains foundational to Articles 101 and 102 TFEU. See also Regulation (EU) 2022/1925 of the European Parliament and of the Council of 14 September 2022 on contestable and fair markets in the digital sector and amending Directives (EU) 2019/1937 and (EU) 2020/1828 (Digital Markets Act) 2022 1 Article 2(27). Additionally, Article 1(4) of Law on the Implementation of the General Policies of Principle 44 of the Constitution defines ‘Undertaking’ as ‘an economic unit engaged in the production of goods or services, whether possessing legal personality or natural personality.’
[10] Nicolas Petit, ‘Big Tech Platforms and Schumpeter’s Creative Destruction’ (ProMarket, 19 November 2020) <https://www.promarket.org/2020/11/19/big-tech-platforms-indirect-entry-antitrust/> accessed 8 September 2025.
[11] Envelopment
[12] Thomas Eisenmann, Geoffrey Parker and Marshall Van Alstyne, ‘Platform Envelopment’ (2011) 32 Strategic Management Journal 1270.
[13] ارزش استفاده از خدمت قدیم با خدمت جدید افزایش مییابد (مثال: ویندوز + مدیاپلیر)
[14] خدمات جدید و قدیم تا حدودی کارکرد مشابه دارند اما همپوشانی کامل ندارند .(مثال: :دیویدی اجارهای نتفلیکس + سرویس پخش آنلاین)
[15] خدمات اهداف متفاوتی دارند اما همپوشانی کاربرها یا صرفهجویی در مقیاس امکان بستهبندی این خدمات را با هم فراهم میکند. (برای مثال گوشی هوشمند + کنسول دستی بازی)
[16] Daniele Condorelli and Jorge Padilla, ‘Harnessing Platform Envelopment in the Digital World’ (2020) 16 Journal of Competition Law and Economics 143.
[17] ‘Competition Law: Understanding Regulations For Fair Market Practices – Lexinter’ (22 October 2024) <https://www.lexinter.net/law/competition> accessed 8 September 2025.
[18] Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union 2012 (OJ C) Article 102.
[19] Jacques Crémer, Yves-Alexandre de Montjoye and Heike Schweitzer, ‘Competition Policy for the Digital Era’ (European Commission 2019) <https://ec.europa.eu/competition/publications/reports/kd0419345enn.pdf>; OECD, ‘Abuse of Dominance in Digital Markets’ (OECD 2020) <https://www.oecd.org/competition/abuse-of-dominance-in-digital-markets.htm>.
[20] https://www.zoomit.ir/tech-iran/447470-digikala-annual-report-1403/
[21] For instance see the case on Uber’s litigations, Parveer S Ghuman, ‘Analysis of Competition Cases Against Uber Across the Globe’ [2017] CUTS Centre for Competition, Investment & Economic Regulation.
[22] United Brands v Commission (1978) Case 27/76 European Court Reports 207; Microsoft v Commission (2007) Case T-201/04 European Court Reports II; Google v Commission (Google Shopping) (2021) Case T-612/17 ECLI:EU:T:2021:763; Intel v Commission (2017) Case C-413/14 P ECLI:EU:C:2017:632; United States v Microsoft Corp (2001) 253 F.3d 34 Federal Reporter, 3rd Series.
[23] Nicolas Petit, ‘The Proposed Digital Markets Act (DMA): A Legal and Policy Review’ (2021) 12 Journal of European Competition Law & Practice 529.
[24] Regulation (EU) 2022/1925 of the European Parliament and of the Council of 14 September 2022 on contestable and fair markets in the digital sector and amending Directives (EU) 2019/1937 and (EU) 2020/1828 (Digital Markets Act) Article 3.
