کارگروه راهکارهای دیجیتال
در گذشته اگر بحرانی رخ میداد، مردم منتظر اخبار ساعت ۲۱ میماندند. امروز اما بحران اول در دستان ما و تلفنهای همراه و شبکههای اجتماعی اتفاق میافتد. هنوز معلوم نیست که دقیق چه اتفاقی افتاده، اما ویدئوها و پیامها در شبکههای اجتماعی دستبهدست میشوند. بعضی واقعیاند، بعضی قدیمی، بعضی هم به طور کامل ساختگی. همینجا است که مرز بین «اطلاعرسانی» و «عملیات روانی» کمرنگ میشود.
در شرایط بحران، مردم بیش از همیشه دنبال خبر هستند. این عطش دانستن طبیعی است. اما وقتی خبر رسمی کم باشد یا دیر برسد، شایعه خیلی سریع جای آن را میگیرد. یک پیام در یک کانال یا یک توییت هیجانی کافی است تا هزاران بار بازنشر شود. هرچه محتوا ترسناکتر یا خشمبرانگیزتر باشد، سریعتر پخش میشود. چون الگوریتمهای شبکههای اجتماعی عاشق محتواهای پرتعاملاند؛ و چه چیزی بیشتر از ترس و خشم تعامل میگیرد؟
اینجا پای رباتها و حسابهای هماهنگ هم وسط میآید. گاهی یک روایت خاص بهصورت مصنوعی تقویت میشود. یعنی تعداد زیادی حساب کاربری، همزمان یک پیام را تکرار میکنند تا آن را به «ترند» تبدیل کنند. کاربر عادی وقتی میبیند یک موضوع همهجا تکرار میشود، ناخودآگاه تصور میکند حتماً حقیقت دارد. این همان جایی است که شایعه به ابزار جهتدهی افکار عمومی تبدیل میشود.
اما تقصیر فقط گردن کاربران نیست. پلتفرمها هم بیتأثیر نیستند. مدل کسبوکار بسیاری از شبکههای اجتماعی بر پایه جلب توجه است. هرچه کاربر بیشتر بماند و بیشتر واکنش نشان دهد، درآمد تبلیغاتی بیشتر میشود. بنابراین ساختار این فضا بهطور طبیعی به سمت محتوای هیجانی متمایل است. در زمان بحران، این ویژگی میتواند اوضاع را ملتهبتر کند.
در مقابل، همین شبکههای اجتماعی میتوانند ابزار مدیریت بحران هم باشند. اطلاعرسانی سریع، انتشار آموزشهای ضروری، یا حتی پیدا کردن افراد گمشده در حوادث طبیعی، همه از کارکردهای مثبت این فضاست. تفاوت در نحوه استفاده است. اگر نهادهای رسمی سریع، شفاف و مستمر اطلاعرسانی کنند، فضا برای شایعه کمتر میشود. در دنیای دیجیتال، سکوت طولانی یعنی واگذاری میدان به دیگران.
اینجا نقش سواد رسانهای بسیار مهم است. هرکدام از ما یک رسانه کوچک هستیم. قبل از فوروارد کردن یک پیام، باید چند سؤال ساده بپرسیم: منبعش کجاست؟ تاریخش چیست؟ آیا رسانه معتبر هم آن را تأیید کرده؟ همین چند ثانیه مکث میتواند جلوی یک موج شایعه را بگیرد.
واقعیت این است که در عصر تحول دیجیتال، جنگها و بحرانها فقط در میدان فیزیکی رخ نمیدهند. بخشی از آنها در ذهن ما شکل میگیرد؛ در خبرهای آنلاین، استوریها و پیامرسانها. اگر نتوانیم روایتها را درست تشخیص دهیم، ممکن است ناخواسته بخشی از بحران شویم.
شبکههای اجتماعی نه کاملاً مقصرند و نه کاملاً مثبت. آنها ابزارند. این ما هستیم که با سواد رسانهای، شفافیت و مسئولیتپذیری میتوانیم تعیین کنیم این ابزار، بحران را مدیریت کند یا آن را شعلهورتر سازد.
