حقوق

پیش از آن‌که وارد تعریف حقوقی دروازه‌بانان دیجیتال در قانون بازارهای دیجیتال اتحادیه اروپا شویم، می‌بایست مقدماتی را در خصوص سازوکارهای اقتصادی رقابت در بازارهای دو یا چند جانبه – که دروازه‌بانان دیجیتال در آن‌ها فعالیت می‌کنند – بیان کنیم. آن‌چه که این بازارها را از سایر بازارها متمایز می‌کند وجود آثار شبکه‌ای مستقیم و غیرمستقیم است.

شبکه‌های اجتماعی با فراهم کردن ابزارهای نوین، فرصت‌های بی‌شماری را برای بسیج کردن طبقه ناراضی و جوان در کشورهایی مانند مصر، تونس و لیبی فراهم کردند. در این پلتفرم‌ها، به دور از چشم دولت‌هایی که تا پیش از این به جزئی‌ترین و خصوصی‌ترین مراودات شهروندان خود دسترسی داشتند، شرایط جدیدی برای اعتراض هماهنگ و دسته‌جمعی شکل گرفت.

مفهوم رضایت به طور مستقیم با علم حقوق پیوند خورده است و به عنوان مجوزی عمل می‌کند که مشروعیت اعمال مختلف را فراهم می‌سازد. رضایت در بسیاری از شاخه‌های حقوق، از جمله حقوق قراردادها، نقش کلیدی دارد و این امر در حوزه حریم خصوصی نیز مستثنی نیست. در این حوزه، مهم‌ترین مسئله در نظام‌های حقوقی، رضایت است.

حاکمیت قانون مفهومی است که با نظام‌های حقوقی پیوند خورده است به طوری که بعضی عقیده دارند تا زمانی که در یک دولت حاکمیت قانون برقرار نشود، آن دولت نظام حقوقی به معنای امروزی ندارد. و از آن‌جایی که نقش حاکمیت قانون در تنظیم روابط میان شهروندان با دیگر شهروندان و دولت با شهروندان است، باتوجه به پیشرفت جوامع و پیچیده‌تر شدن این روابط نقش قانون و به تبع آن حاکمیت قانون پررنگ‌تر می‌شود. 

در این مقاله، به تحلیل کشمکش‌ها بر سر هنجارها و نهادها در حوزۀ حکمرانی اینترنت پرداختیم. ورای کثرت مسائل به ‌ظاهر نامرتبط، یک کشمکش اصلی میان دو دیدگاه اساساً متفاوت وجود دارد؛ دو دیدگاهی که هر یک از مقاصد اجتماعی، ساختارهای نهادی و هنجارهای مشخصِ متفاوتی برخوردارند. از آن‌جا که به‌ طور کلی حکمرانی اینترنت چندان تمام‌وکمال در قالب قوانین در نیامده است، این کشمکش به ‌ندرت تقابل هنجارهای حقوقی از اردوگاه‌های تثبیت‌شدۀ قدرت را دربرمی‌گیرد. در عوض، در بسیاری از موارد همچنان مشخص نیست که کدام هنجارها بر کدام مسائل مرتبط با حکمرانی اینترنت اِعمال می‌شوند.

در کنفرانس جهانی ارتباطات راه دور بین‌المللی (WCIT-12) در سال 2012، کشورهای عضو اتحادیۀ بین‌المللی ارتباطات راه دور (ITU) خواستار اصلاح معاهدۀ مقررات ارتباطات راه دور بین‌المللی (ITRs) بودند. این معاهده که در سال 1988 منعقد شده بود، برای مواجهه با تهدیدهای فزایندۀ مرتبط با جرایم سایبری، جنگ سایبری و جاسوسی سایبری عموماً منسوخ و نامناسب تلقی می‌شد. معاعدۀ ITRs اصول کلی مربوط به تأمین و عملیات سرویس‌های ارتباطات راه دور بین‌المللی را مقرر می‌کرد و ابزارهای نقل‌وانتقال بین‌المللی زیربنایی لازم برای ارائۀ این سرویس‌ها را معین می‌کرد.

اولین کشمکش عمده در نخستین اجلاس جهانی جامعۀ اطلاعاتی (WSIS) رخ داد؛ اجلاسی که به ‌طور رسمی در سال 2003 در اتحادیۀ بین‌المللی ارتباطات راه دور (ITU) در ژنو آغاز شد و در سال 2005 در تونس ادامه یافت. پس از فروپاشی حباب دات‌کام طی سال‌های 2000 تا 2002، بیش‌ازپیش تصدیق شد که یک «خلاء نظارتی» وجود دارد و باید پُر شود. طی جلسات مقدماتی این کنفرانس، توسعۀ هنجارها و اصول نظارتی و همچنین تعریف «حکمرانی اینترنت» به هدفی محوری بدل گشت و یک گروه کاری در زمینۀ حکمرانی اینترنت تشکیل شد.

ما به بررسی کشمکش‌ها در حکمرانی اینترنت بر سر هنجارها و نهادها می‌پردازیم. در این عرصۀ نوظهور، حل‌وفصل اختلافات کمتر نهادینه‌ شده است و کشمکش‌ها در سطحی بنیادین رخ می‌دهند. حکمرانی اینترنت، رقابت دو اردوگاه قدرت را به نمایش می‎‌گذارد که به‌ واسطۀ اهداف اجتماعیِ اساساً متفاوت مشخص می‌شوند: اردوگاه لیبرال که از جایگاه تثبیت‌شده‌تری برخوردار است و بر نقش محدود حکومت، حکمرانی خصوصی و چندجانبه و همچنین آزادی بیان تأکید دارد.

در سال‌های اخیر، سیاست‌های داخلی و بین‌المللی، حاکی از تمرکزی فزاینده بر ترویج و حفاظت از حقوق بشر در دوران تحول دیجیتال هستند. بیانیۀ 2021 جلسۀ شورای وزرای سازمان همکاری و توسعۀ اقتصادی خواستار آن شد که «سازمان همکاری و توسعۀ اقتصادی استفاده از فناوری‌هایی را ترویج کند که حقوق حریم خصوصی و مالکیت فکری را محترم می‌شمارند، امنیت و ایمنی کاربران ، به‌ویژه جوانان را تضمین می‌کنند، با دروغ‌پراکنی مقابله می‌کنند و از اصول دموکراتیک و حقوق بشر محافظت می‌نمایند.

عصر دیحیتال، ابزارها، فضاها، روش‌ها و فرصت‌های فراوانی را برای بهره‌مندی افراد از حقوق‌شان فراهم کرده‌ است. برای مثال، آزادی بیان جامعه، فرهنگ و سیاست را متأثر می‌سازد و به ‌موازات آن که افراد جنبه‌هایی از زندگی‌شان را به ‌صورت آنلاین به ‌اشتراک می‌گذارند – از اخبار و سیاست گرفته تا برنامه‌های تلویزیونی محبوبشان – آزادی بیان نیز خاصیتی تعاملی‌تر می‌یابد.